Nieuws uit de wereld van orgel en kerkmuziek

Volg het nieuws ook op:

Feest in luthers Groningen: een nieuw orgel en een boek

Het nog niet geheel voltooide nieuwe orgel in de Lutherse Kerk te Groningen. Snijwerk en ornamentiek wachten nog afwerking, registerplaatjes nog niet aangebracht, labia frontpijpen nog niet verguld.  Het nog niet geheel voltooide nieuwe orgel in de Lutherse Kerk te Groningen. Snijwerk en ornamentiek wachten nog afwerking, registerplaatjes nog niet aangebracht, labia frontpijpen nog niet verguld. Foto: Jan Willem van Willigen

Op Hervormingsdag 2017 (31 oktober) wordt een nieuw  orgel  in gebruik genomen  in de Lutherse Kerk te Groningen.  Aangezien daarvoor het van 1699-1896 in deze kerk aanwezige Schnitgerorgel model zou staan, was het nodig onderzoek te doen naar de nog slechts ten dele verkende geschiedenis van dat niet meer bestaande instrument.  Dat heeft tot twee resultaten geleid: allereerst natuurlijk het nieuwe orgel zelf, gebouwd door Bernhardt Edskes Orgelbau (Wohlen. Zwitserland), daarnaast ook in boekvorm de neerslag van het onderzoek door Victor Timmer in met name het kerkarchief naar gegevens over het oude orgel. Uiteraard wordt daarna ook veel aandacht geschonken aan het nieuwe orgel.

Het verdwenen orgel werd oorspronkelijk (deels als gift) gebouwd door Arp Schnitger als tweeklaviers orgel  (Hoofd- en Borstwerk) met 16 sprekende registers. Nauwgezet onderzoek van archivalia uit de bouwtijd (en daarna) bracht vele onbekende en interessante gegevens boven water.  In 1717/18 werd het orgel uitgebreid met een vrij pedaal door de in Schnitger’s Groninger filiaal werkzame orgelmakers Jannes Radeker en Rudolf Garrels, volgens een plan dat in lijn lag met een door Schnitger zelf al in 1710/1711 ingediend voorstel. Apart aandacht wordt besteed aan een aantal andere hoofdrolspelers bij deze uitbreiding, zoals de kistemakers  Allert Meijer en Harmen Niemeijer, alsmede de ‘beeltsnijders’ Barthold Waldeck en Jan de Rijk.
Tot 1864 zou het instrument in onderhoud blijven bij de ‘erven’ van Schnitger in Groningen. Wijzigingen van enige omvang vonden vooral plaats in de eerste helft van de negentiende eeuw, afgesloten met herstel en uitbreiding (met een Rugwerk) door Herman Eberhard Freytag in 1849-1852. Opmerkelijk genoeg werden in 1852 de registertrekkers van het Rugwerk nog in de rugwerkkas zelf aangebracht! Van 1864-1896 hield de firma Van Oeckelen het orgel bespeelbaar. Nadat vanaf 1883 diverse plannen voor een grondige vernieuwing niet tot uitvoering kwamen, bouwde de firma Van Oeckelen in 1896 een geheel nieuw orgel. Het oude werd gesloopt. Alleen het Freytag-rugwerk werd in 1900 in aangepaste en gewijzigde vorm als balustradeorgel geplaatst in de Hervormde Kerk van Gasselternijveen, waar het in 2009 werd gerestaureerd.
Van het oudere deel van het orgel bleven slechts twee meerarmige ‘croonementen’ met musicerende engeltjes bewaard op een inmiddels afgebroken Van Oeckelen-orgel in Appelscha.  Deze zijn teruggekeerd naar Groningen en staan nu op het nieuwe instrument , zoals  gezegd gebouwd door onder leiding van Bernhardt Edskes.

Deze oud-Groninger, nog geregeld als orgelmaker actief ook in Nederland en de provincie Groningen (en daar ook nog deels woonachtig), heeft zich zeer verdiept in het werk van Schnitger en het nieuwe orgel gebouwd op de manier zoals Schnitger zélf dat vervaardigd zou hebben, sterk gemodelleerd naar de bekende gegevens van het oude instrument en die van het nog bestaande Schnitger-orgel  uit 1711 te Pellworm (D).
Het nieuwe Groninger instrument heeft 25 registers verdeeld over Manuaal, Borstwerk en Pedaal. Ter wille van een optimale bruikbaarheid bij de huidige kerkmuzikale activiteiten in de kerk, met name door het Luthers Bach Ensemble, is de dispositie  (met het Hoofdwerk nu op 8 voets-basis) op enkele punten aangepast, geheel volgens Schnitgers principes. Bovendien werd voor het instrument  bij de balustrade van de orgelgalerij  een speciaal continuoklavier geplaatst, waarmee ook  6 registers van Hoofd- en Borstwerk te bespelen zijn. Op die manier kan cantor/organist Tymen Jan Bronda van achter dat klavier leiding geven aan zangers en instrumentalisten, met name ook bij uitvoeringen met zijn Luthers Bach Ensemble. De aanwezigheid van twee claviaturen biedt onvermoede nieuwe mogelijkheden voor het gebruik van het orgel zelf.
De twee onder de galerijvloer liggende spaanbalgen kunnen ook  pedaliter worden bediend. Omdat  het vroegere Schnitger-orgel was aangeschaft om te gebruiken in de lutherse eredienst, werd voor het eerst ook uitgebreid onderzoek gedaan naar de nog totaal onbekende kerkmuzikale geschiedenis van deze kerk,  mede resulterend in een lange stoet van organisten en balgtreders. Naast een waarschijnlijk sobere liturgie, werden in de achttiende en negentiende eeuw geregeld bijzondere muzikale activiteiten georganiseerd, met name tijdens de Kerst- en Paasdagen, waaraan ook musici en zangers van buiten de lutherse kerkgemeenschap medewerking verleenden.  Voor wat betreft het nieuwe orgel wordt  uitgebreid stil gestaan bij diverse facetten van het fenomeen ‘orgelreconstructie’, alvorens de blik op de specifieke Groninger situatie te richten.
Daarna volgt een uitgebreide beschrijving van het nieuwe instrument, zowel in woord als in beeld. Ten slotte wordt ook nader stilgestaan bij de orgelmaker die verantwoordelijk was voor het resultaat, diens  voorgeschiedenis, denk- en werkwijze en opvattingen: Bernhardt Edskes.
Het boek is  gedocumenteerd met een omvangrijk notenapparaat en een zestal bijlages. Het zal worden gepresenteerd bij de ingebruikneming  van het nieuwe orgel op 31 oktober , ’s middags in de Lutherse Kerk. Het orgel zelf speelt een belangrijke rol tijdens het in de daaropvolgende dagen lopende Schnitgerfestival.                                                          

Het boek  (titel: De renaissance van een barokinstrument. Over het vroegere en het nieuwe orgel in de Lutherse Kerk te Groningen) , op A-4 formaat, krijgt een omvang van 100-120 pagina’s, met naast de tekst facsimiles en vele afbeeldingen in kleur.  De prijs zal 20 euro bedragen (excl. eventuele portokosten) en kan nu al besteld worden  via email: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.  (naam, adres en aantal te bestellen exemplaren vermelden).
Het boek is een uitgave van de Stichting Reconstructie Schnitger-orgel Lutherse Kerk Groningen in samenwerking met de Stichting Groningen Orgelland.
 Voor meer informatie over orgelproject en boek zie ook: www.schnitgerorgel2017.nl , alsmede op de daar aan te klikken Facebookpagina.

Submit to FacebookSubmit to Twitter

Tip de redactie

Heeft u zelf een nieuwtje? Geef het door aan onze redactie en wellicht plaatsen wij het op de website.

Tip de redactie

Concertagenda

Het aankondigen van concerten kost
€ 2 per concert. Voor dat bedrag worden uw concerten opgenomen
in de agenda van deze nieuwssite,
de digitale KVOK-nieuwsbrief en
de ZomerAgenda (juni t/m september).

Concerten aanmelden