Nieuws uit de wereld van orgel en kerkmuziek

Volg het nieuws ook op:

Reconstructie van Gents retabel-orgel

Ingebruiknemingsconcert in Stapelmoor. Links Jankees Braaksma (met een Van der Putten-portatief), rechts Catalina Vicens voor het altaarorgel; achter het orgel balgheffer Winold van der Putten Ingebruiknemingsconcert in Stapelmoor. Links Jankees Braaksma (met een Van der Putten-portatief), rechts Catalina Vicens voor het altaarorgel; achter het orgel balgheffer Winold van der Putten Foto: Cees Bom

Op 13 mei jongstleden is in de Kreuzkirche te Stapelmoor een reconstructie gepresenteerd van het Gents retabel-orgel dat afgebeeld staat op ‘De aanbidding van het Lam Gods’ (1432) van Hubert en Jan van Eyck. De reconstructie is gebouwd door Orgelmakerij Van der Putten uit Winschoten/Stapelmoor. De ingebruikneming vond plaats tijdens een concert door het Ensemble Super Librum, bestaande uit Catalina Vicens (Gents altaarorgel, portatief, slagwerk), Jankees Braaksma (portatief, blokfluiten) en Marian van der Heide (sopraan). Er werden werken uitgevoerd van onder andere Guillaume de Machaut, Rudolph Agricola, Francesco Landini, een anoniem manuscript uit Gent, uit de Faenza Codex en de Winsumer tabulatuur.

Reconstructie
Het uit 1432 stammende beroemde retabel ‘de aanbidding van het lam Gods’ door Hubert en Jan van Eck in de St.-Baafskathedraal in Gent heeft tot op heden velen geïntrigeerd. Niet alleen vanwege de nog steeds onvoltooide zoektocht naar een verdwenen paneel, ook vanwege het op een wél bewaard gebleven paneel afgebeelde orgel. Het leidde in de afgelopen jaren al tot de nodige discussies over de mogelijke constructie en samenstelling op basis van wat de messcherpe afbeelding laat zien. Er kwamen de afgelopen decennia al enkele pogingen tot fysieke reconstructie tot stand en daar is het niet bij gebleven: zo is er voor de nabije toekomst in Gent ook een reconstructie gepland, die gereed moet komen in 2019.

Ondertussen heeft Orgelmakerij Van der Putten  (dir. Ingrid Noack-Kirschner) onlangs eveneens een reconstructie vervaardigd, op instigatie van ir. Wim S. Ros, die een proefschrift voorbereidt over de architectonische en vormgevings-aspecten van het orgel in de vijftiende eeuw in Europa. Op basis daarvan heeft hij de oorspronkelijke maatverhoudingen van het Gentse orgel gereconstrueerd. Nadat al in een vroeg stadium Koos van de Linde als adviseur bij het project was betrokken, werd daaraan later nog Cees van der Poel toegevoegd, namens het Nationaal Orgelmuseum Elburg, de uiteindelijk opdrachtgever tot de bouw.

Het gereconstrueerde instrument
Het schilderij laat duidelijk zien dat de kas is gemaakt van eiken wagenschot, hetgeen ook geldt voor bijna alle andere houten onderdelen. Het wat excentrisch geplaatste klavier werd vervaardigd door Tomas Flegr. Alle toetsen zijn van buxus, waarbij de zwarte boventoetsen naar een oud recept zwart zijn gekookt. Het snijwerk aan de kas is van de hand van Tico Top. De windvoorziening bestaat uit twee meervouwige smidsbalgen aan de achterkant van het orgel. De winddruk bedraagt 36 mm. Er is hier sprake van een klein blokwerkorgel met twee ‘registers’: vooraan staat de Principaal [6 voet], daarachter de Positie (Hintersatz). Deze Positie is met een klein vast te zetten toetsje links onder het klavier via een afsluitventiel in de achterste windkas uit te schakelen. Waar meer ruimte op de lade aanwezig is, zijn bij de Positie verdubbelingen toegepast. De samenstelling is daardoor  als volgt: op G: Octaaf 3’ – Quint 2’ – Superoctaaf 1 ½ ‘; op pijp c wordt de superoctaaf verdubbeld, op f de Quint en op c’ de Octaaf. Op die manier neemt de klank naar boven toe in intensiteit. De toonomvang van het asymmetrisch geplaatste klavier is als volgt:

 

Het orgel klinkt een kwint hoger; daarbij gaat de toon uit van de klinkende a op 465 Hz [toets d]. Temperatuur: pythagoreïsch (wolf tussen e en h).

Het zichtbare pijpwerk aan voorzijde (Principaal) en achterzijde (Positie) is vervaardig uit 98 procent tin, het binnenpijpwerk van de Positie is vervaardigd uit bijna 100 procent lood. Al het metaal is in eigen werkplaats op een zandbed gegoten en daarna gehamerd. De tinnen pijpen zijn bovendien gepolijst, maar tonen nog steeds hamersporen.

Met dit gereconstrueerde instrument heeft Orgelmakerij Van der Putten (afgezien van haar ‘normale’ orgels) aan de eerdere bouw van portatieven, het ‘Rutlandorgel’ en twee orgels met bovenslepen e.a. nu een nieuwe intrigerende loot aan haar werklijst toegevoegd.
Het orgel krijgt een standplaats in genoemd museum in Elburg.

 

 

Submit to FacebookSubmit to Twitter

Tip de redactie

Heeft u zelf een nieuwtje? Geef het door aan onze redactie en wellicht plaatsen wij het op de website.

Tip de redactie

Concertagenda

Het aankondigen van concerten kost
€ 2 per concert. Voor dat bedrag worden uw concerten opgenomen
in de agenda van deze nieuwssite,
de digitale KVOK-nieuwsbrief en
de ZomerAgenda (juni t/m september).

Concerten aanmelden